Birikiminizi değerlendirmeye karar verdiğinizde aklınıza gelen ilk soru büyük ihtimalle "Ne kadar kazanırım?" olur. Faizsiz finansta ise bu sorunun önüne sessizce bir başkası geçer: "Bu kazanç neye dayanıyor?" Paranın yalnızca zaman geçtiği için kendiliğinden çoğalmasını kabul etmeyen bu yaklaşım, her kazancı somut bir ticarete, elle tutulur bir varlığa ya da gerçek bir ortaklığa bağlamak ister. Murabaha, müşaraka ve mudaraba, bu bağın kurulduğu üç temel sözleşme modelidir.
Katılım bankalarının finansman ürünlerinden kira sertifikalarına, katılım fonlarından ortaklık esasına dayalı yatırım yapılarına kadar faizsiz finansın hemen her köşesinde bu üç modelin izine rastlarsınız. Bazen ürünün adı bambaşkadır, bazen birkaç model aynı yapının içinde iç içe çalışır. Ama perdenin arkasındaki mantık hep aynı üç yoldan birini izler: Ya bir mal satın alınıp üzerine kâr eklenerek satılır, ya taraflar sermayelerini birleştirip riski birlikte göğüsler, ya da biri parasını, diğeri emeğini ve bilgisini masaya koyar.
Peki bu modelleri tanımak neden bu kadar önemli? Çünkü faizsiz bir ürünü gerçekten anlamak, onun hangi sözleşmenin üzerine inşa edildiğini bilmekle başlar. Bir finansman teklifinin maliyetini, bir katılma hesabının neden sabit getiri vaat etmediğini ya da bir fonun kârını nasıl dağıttığını kavramanın anahtarı tam olarak burada saklıdır. Model değiştiğinde yalnızca işlemin adı değil, riskin kimin omzunda durduğu da değişir.
Bu yazıda şu soruların peşine düşeceğiz:
Son bölümde ise sık karşılaşılan yanılgıları ve faizsiz bir yatırım ürününü değerlendirirken sorulması gereken soruları bir araya getireceğiz.
Geleneksel finansta para, kendi başına kiralanabilen bir mal gibi görülür. Bugün verdiğiniz 100 lira, belirli bir süre sonra önceden belirlenmiş bir fazlalıkla size geri döner ve bu fazlalık, paranın o süre boyunca ne işe yaradığından büyük ölçüde bağımsızdır. Faizsiz finans tam bu noktada ayrı bir yol çizer. Bu anlayışa göre para bir ölçü ve değişim aracıdır; tek başına üretken bir varlık değildir. Paranın kazanç getirebilmesi için bir ticarete, bir üretime ya da bir mülkün kullanımına dönüşmesi gerekir.
Bu bakış açısı birkaç temel ilke üzerinde yükselir:
Bu ilkeler bir araya geldiğinde faizsiz finansın iki büyük sözleşme ailesi ortaya çıkar. Birinci ailede alım-satım ve kiralama temelli işlemler yer alır. Burada finans kuruluşu bir malı satın alır, sonra onu kârla satar ya da kiraya verir. Murabaha bu ailenin en bilinen üyesidir. İkinci ailede ise ortaklık temelli işlemler bulunur. Taraflar bir işin sahibi gibi davranır, kâra da zarara da birlikte katılır. Müşaraka ve mudaraba bu ailenin iki temel direğidir.
Bu ayrım, yazının geri kalanında bize bir pusula gibi eşlik edecek. Çünkü bir ürünün hangi aileye ait olduğunu bilmek, o üründe getirinin ne kadar öngörülebilir olduğunu ve riskin kimde kaldığını anlamanın en kısa yoludur.
Murabaha, Arapçada kâr anlamına gelen ribh kökünden türeyen bir kavramdır. En yalın haliyle, satıcının bir malı kaça mal ettiğini alıcıya açıkça söylediği ve bu maliyetin üzerine üzerinde anlaşılan bir kârı ekleyerek sattığı alım-satım sözleşmesidir. Klasik fıkıh literatürü bu işlemi "güvene dayalı satışlar" arasında sayar. Çünkü alıcı, satıcının beyan ettiği maliyete güvenerek fiyatı kabul eder; maliyetin yanlış bildirilmesi sözleşmeyi doğrudan zedeler.
Tarihte murabaha çoğu zaman peşin bir ticari işlem olarak yapılırdı. Modern faizsiz finans ise bu sözleşmeyi vadeli satışla birleştirerek güçlü bir finansman aracına dönüştürmüştür. Bugün katılım bankalarında en sık karşılaşılan yapı, literatürde "sipariş verene murabaha" olarak bilinen modeldir. Bu modelde finans kuruluşu, müşterinin talep ettiği malı önce kendi adına satın alır, ardından maliyet ve kâr payını açıkça belirterek müşteriye vadeli olarak satar.
Bir mobilya atölyesi işleten Selin Hanım'ın üretimini büyütmek için yeni bir CNC makinesine ihtiyacı olsun. Makinenin satıcıdaki fiyatı 1.000.000 TL. Selin Hanım bu tutarı peşin ödeyemiyor ve bir katılım bankasına başvuruyor.
Banka makineyi satıcıdan 1.000.000 TL'ye kendi adına satın alıyor. Ardından makineyi Selin Hanım'a, maliyetin 1.000.000 TL olduğunu ve üzerine 200.000 TL kâr eklendiğini açıkça belirterek 12 ay vadeyle 1.200.000 TL'ye satıyor. Selin Hanım her ay 100.000 TL ödeyerek borcunu kapatıyor. (Rakamlar yalnızca anlatımı kolaylaştırmak için seçilmiş temsili değerlerdir.)
Bu örnekte dikkat edilmesi gereken ince bir nokta var. Satış gerçekleştiği anda Selin Hanım'ın borcu 1.200.000 TL olarak sabitlenir. Ödemelerden birini geciktirse bile bu bedel, gecikme süresine bağlı olarak katlanarak büyümez. Birçok uluslararası faizsiz finans standardı, gecikme halinde uygulanan bedelin kuruluşun kârına dönüşmemesini ve hayır amaçlı kullanılmasını öngörür. Geleneksel kredide ise gecikme, doğrudan ek faiz anlamına gelir. İki yapıyı birbirinden ayıran en net çizgilerden biri budur.
Bir işlemin gerçekten murabaha sayılabilmesi için bazı şartların yerine gelmesi gerekir:
Murabaha, öngörülebilir ödeme planı sayesinde hem işletmeler hem de bireyler için anlaşılır bir finansman aracıdır. Stok alımı, makine ve ekipman yatırımı, araç edinimi ve dış ticaret finansmanı gibi alanlarda yaygın şekilde kullanılır. Finans kuruluşunun malı satın alıp bir süre de olsa sahiplenmesi, işlemi soyut bir para transferinden ayırarak gerçek bir ticarete bağlar.
Bununla birlikte murabaha, eleştirilerden de muaf değildir. En sık dile getirilen eleştiri, kâr marjının çoğu zaman piyasadaki faiz oranları referans alınarak belirlenmesidir. Bu durum, dışarıdan bakan biri için iki ürünü birbirine benzetebilir. Savunucular ise fiyatlama referansı benzese de sözleşmenin doğasının farklı olduğunu vurgular: Ortada satılan bir mal vardır, kuruluş bu malın riskini bir süre taşır ve borç sonradan büyümez.
Asıl risk, işlemin yalnızca kâğıt üzerinde kalmasıdır. Mal fiilen satın alınmadan, belgeler sırayla imzalanıp para el değiştiriyorsa sözleşmenin ruhu zedelenir. Bu tartışma özellikle "organize teverruk" olarak bilinen, nakit ihtiyacını emtia alım-satımı üzerinden karşılayan yapılarda yoğunlaşır. Uluslararası İslam Fıkıh Akademisi gibi kurumlar bu tür organize yapıları sakıncalı bulmuştur.
Son olarak murabaha, bir ortaklık değil, alım-satım sonucunda doğan bir borç ilişkisidir. Finans kuruluşu, Selin Hanım'ın atölyesi ne kadar kazanırsa kazansın bu kâra ortak olmaz; zarar ederse de zarara katlanmaz. Bu yüzden pek çok uzman, faizsiz finansın ideal hedefinin ortaklık modelleri olduğunu, murabahanın ise pratik ve tamamlayıcı bir araç olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunur.
Müşaraka, "ortaklık" anlamına gelen şirket kökünden türemiştir. İki ya da daha fazla tarafın bir işe sermaye koyarak ortak olduğu, elde edilen kârı önceden belirledikleri oranlarda, zararı ise sermaye payları oranında paylaştıkları sözleşmeyi ifade eder. Murabahada taraflar alıcı ile satıcıdır; müşarakada ise aynı işin sahipleri olarak yan yana dururlar.
Bu modelin en ayırt edici özelliği, getirinin baştan bilinmemesidir. Ortaklar ne kadar kazanacaklarını değil, kazanç gerçekleşirse onu nasıl bölüşeceklerini kararlaştırır. İş iyi giderse herkes payına düşeni alır; kötü giderse kaybın yükü de ortaklar arasında adil biçimde dağılır. Faizsiz finansın "risk paylaşımı" ilkesi, belki de en saf haliyle burada görünür hale gelir.
Bir finans kuruluşu ile lojistik sektöründe deneyimli bir girişimcinin, şehir dışında bir soğuk hava deposu kurmak için ortaklık kurduğunu düşünelim. Projenin toplam sermayesi 10 milyon TL. Kuruluş 7 milyon TL (yüzde 70), girişimci ise 3 milyon TL (yüzde 30) koyuyor. Deponun günlük yönetimini tamamen girişimci üstleneceği için taraflar kârı yarı yarıya paylaşmayı kararlaştırıyor.
Görüldüğü gibi girişimcinin emeği kâr tarafında ödüllendiriliyor, ancak zarar tarafında herkes ortaya koyduğu sermaye kadar sorumluluk taşıyor. (Rakamlar temsilidir.)
Müşarakanın modern finanstaki en yaratıcı uygulamalarından biri, literatürde "müşaraka-i mütenakısa" adıyla bilinen azalan müşarakadır. Bu yapıda finans kuruluşu bir varlığa müşteriyle birlikte ortak olur. Müşteri zaman içinde kuruluşun payını parça parça satın alır ve sonunda varlığın tek sahibi haline gelir.
Konut finansmanı, bu modelin en tanıdık sahnesidir. 5 milyon TL değerindeki bir evi almak isteyen bir ailenin 1 milyon TL birikimi olduğunu varsayalım. Aile yüzde 20, finans kuruluşu yüzde 80 payla evin ortak sahibi olur. Ardından üç ayrı mekanizma birlikte işlemeye başlar:
Ailenin payı büyüdükçe kuruluşun payı küçülür, buna bağlı olarak ödenen kira da azalır. Son taksitle birlikte kuruluşun payı sıfırlanır ve ev tamamen ailenin olur. Bu yapının sağlıklı kurulabilmesi için ortaklık, kira ve pay satışı sözleşmelerinin birbirine şart olarak bağlanmadan, her birinin kendi kuralları içinde ayrı ayrı kurgulanması önem taşır. Kuruluşa ait payların hangi bedelle devredileceği konusunda ise uygulamada farklı yaklaşımlar bulunur.
Müşaraka, faizsiz finansın ruhuna en uygun model olarak kabul edilse de katılım bankacılığının bilançolarında murabahaya göre çok daha küçük bir yer tutar. Bunun ardında birkaç somut zorluk yatar:
Bu zorluklar, ortaklık modellerinin değersiz olduğu anlamına gelmez. Aksine, bu modellerin doğal yuvasının profesyonel yatırım yönetimi olduğunu gösterir. İzleme, değerlendirme ve risk yönetimi konusunda uzmanlaşmış fon yapıları, müşarakanın taşıdığı potansiyeli çok daha verimli şekilde hayata geçirebilir.
Mudaraba kelimesi, Arapçada "yeryüzünde yol almak" anlamındaki bir ifadeden türer. Bu köken tesadüf değildir; eski çağlarda ticaret çoğunlukla uzun kervan yolculuklarıyla yapılırdı. Sermayesi olan ama yola çıkamayan kişi parasını, yolculuğu ve ticareti göze alan tecrübeli bir tüccara emanet ederdi. Kervan kârla dönerse kazanç paylaşılır, eli boş dönerse herkes kendi payına düşen kaybı üstlenirdi. Bugün mudaraba, bu kadim ticari geleneğin modern finanstaki karşılığıdır.
Mudarabada iki taraf vardır. Rabbü'l-mal olarak adlandırılan sermayedar, işe sermayenin tamamını koyar. Mudarib olarak adlandırılan işletmeci ise sermaye koymaz; bunun yerine emeğini, zamanını, bilgisini ve tecrübesini ortaya koyar. Bir tarafın parası ile diğer tarafın yeteneği aynı hedef için bir araya gelir.
Mudaraba, sermayedarın mudaribe tanıdığı serbestliğe göre iki türe ayrılır.
Mutlak mudarabada mudarib, sermayeyi hangi sektörde, hangi bölgede ve hangi yöntemle değerlendireceği konusunda geniş bir hareket alanına sahiptir. Sermayedar, mudaribin ticari sezgisine tam anlamıyla güvenir.
Mukayyed mudarabada ise sermayedar belirli sınırlar çizer. Örneğin sermayenin yalnızca gıda sektöründe, yalnızca yurt içinde ya da en fazla üç yıl süreyle kullanılmasını şart koşabilir. Mudarib bu sınırların dışına çıkar ve zarar oluşursa, kayıptan şahsen sorumlu hale gelir. Bu yapı, sermayedara risk iştahını kontrol etme imkânı tanır.
Emekli bir mühendis olan Ahmet Bey'in 2 milyon TL birikimi var, ancak aktif olarak iş yürütmek istemiyor. Deniz ise yazılım hizmetleri ihracatında on yıllık deneyime sahip, fakat bu deneyimi işe dönüştürecek sermayesi yok. İkisi bir mudaraba sözleşmesi imzalıyor ve kârın yüzde 60'ının Ahmet Bey'e, yüzde 40'ının Deniz'e ait olmasını kararlaştırıyor.
(Rakamlar temsilidir.)
Mudarabayı en çok kişinin farkında olmadan deneyimlediği yer, katılım bankalarındaki katılma hesaplarıdır. Bu yapıda hesap sahibi sermayedar, banka ise mudarib rolündedir. Banka, hesaplarda toplanan fonları faizsiz finansman ürünlerinde değerlendirir. Elde edilen kâr, hesap açılırken belirlenen paylaşım oranlarına göre hesap sahibi ile banka arasında bölüştürülür.
Bu nedenle katılma hesaplarında getiri, hesap açılırken sabitlenmez. Hesap sahibine dönem sonunda gerçekleşen sonuçlara göre kâr payı dağıtılır. Mudarabanın doğası gereği hesap sahibi teorik olarak zarara da katılabilir. Türkiye'de katılma hesapları, belirli limitler dahilinde TMSF sigorta kapsamında yer alır.
Mudarabada sermayedar, parasını başkasının yönetimine bırakır. Bu durum, finans literatüründe "vekalet problemi" olarak bilinen riski beraberinde getirir. İşletmeci, sermayedarın çıkarlarını her zaman kendi çıkarlarının önünde tutmayabilir. Bu riski azaltmanın yolları da bellidir: düzenli ve şeffaf raporlama, bağımsız denetim, kâr payıyla gelen doğal performans teşviki ve gerektiğinde mukayyed mudarabanın sunduğu sınırlar.
Dikkat ederseniz bu araçların hepsi, profesyonel portföy yönetiminin gündelik pratikleriyle örtüşür. Yatırımcının sermayesini, belirlenmiş bir strateji çerçevesinde uzman bir yönetici aracılığıyla değerlendirmek, özünde mudaraba mantığının modern bir yansımasıdır.
Tek cümleyle özetlemek gerekirse murabaha bir satış, müşaraka bir sermaye ortaklığı, mudaraba ise sermaye ile emeğin ortaklığıdır. Bu temel ayrım, sözleşmenin kurulduğu andan kârın dağıtıldığı ana kadar her aşamada kendini gösterir. Farkları dört başlık altında ele almak, resmin bütününü görmeyi kolaylaştırır.
Murabahada taraflar satıcı ve alıcıdır; işlem tamamlandığında aralarında bir borç ilişkisi doğar. Sermayeyi finans kuruluşu koyar ama bunu bir ortaklık için değil, malı satın almak için kullanır. Müşaraka ve mudarabada ise taraflar aynı işin sahipleri gibi hareket eder. Müşarakada tüm ortaklar işe sermaye katarken, mudarabada parayı yalnızca sermayedar koyar ve işletmeci bunun karşılığında emeğini, bilgisini ve tecrübesini ortaya koyar.
Murabahada kuruluşun kazancı, satış anında belirlenen sabit bir kâr tutarıdır. Satıştan sonra alıcının işi ister büyüsün ister küçülsün, bu tutar değişmez; işin kârı da zararı da alıcıya aittir. Müşaraka ve mudarabada ise ortada önceden bilinen bir kazanç yoktur. Gerçekleşen kâr, anlaşılan yüzdelere göre bölüşülür. Zarar tarafında yollar yine ayrılır: Müşarakada her ortak sermaye payı oranında kayba katlanırken, mudarabada mali zarar sermayedarın cebinden çıkar, işletmeci ise karşılıksız kalan emeğiyle kaybını yaşar.
Murabahada mal satıldıktan sonra kuruluşun onun üzerinde bir söz hakkı kalmaz; alıcı malı dilediği gibi kullanır. Müşarakada kural olarak tüm ortaklar yönetime katılabilir, ancak bu yetkiyi aralarından birine devretmeyi de kararlaştırabilirler. Mudarabada ise yönetim tamamen işletmecidedir. Sermayedar günlük işleyişe karışmaz, yalnızca bilgi alma ve denetleme hakkını korur.
Getiri baştan sabitlendiği için murabaha, üç model arasında en öngörülebilir olanıdır. Bu özelliği onu ekipman, araç, stok ve dış ticaret finansmanı gibi alanlarda vazgeçilmez kılar. Müşaraka ve mudarabada ise getiri, işin performansına sıkı sıkıya bağlıdır. Müşaraka daha çok proje finansmanında, konut edinimine yönelik azalan müşaraka yapılarında ve ortak yatırımlarda karşımıza çıkar. Mudaraba ise katılma hesaplarından fon yönetimine, girişim yatırımlarına kadar uzanan geniş bir alanda iz bırakır.
Bütün bu farklar içinde belki de en belirleyici olanı, riskin nerede durduğudur. Murabahada finans kuruluşu, malı sattıktan sonra işin sonucundan bağımsızdır. Müşaraka ve mudarabada ise kuruluşun ya da yatırımcının kaderi, işin kaderine bağlanır.
Uygulamada bu modeller çoğu zaman tek başına değil, birbirleriyle harmanlanarak kullanılır. Azalan müşarakanın içine bir kira sözleşmesi yerleştirilir, mudaraba ortaklığına işletmeci de sermaye ekleyerek karma bir yapı oluşturulur. Bu nedenle bir ürünü değerlendirirken "Hangi model?" sorusu kadar "Hangi modeller, hangi sırayla?" sorusu da önemlidir.
Murabaha, müşaraka ve mudaraba kitaplarda kalan teorik kavramlar değildir. Bugün milyarlarca liralık işlem hacmine sahip ürünlerin iskeletini oluştururlar. Bir ürünün adı çoğu zaman bu sözleşmeleri doğrudan anmaz; ancak biraz yakından bakıldığında hangi modelin izini taşıdığı kolayca fark edilir.
Katılım bankalarının işletmelere ve bireylere sunduğu finansman desteklerinin büyük bölümü murabaha mantığıyla çalışır. Banka, müşterinin ihtiyaç duyduğu makineyi, aracı ya da hammaddeyi satın alır ve kârını ekleyerek vadeli olarak satar. Konut ve büyük ölçekli gayrimenkul projelerinde ise ortaklık ve kira unsurlarını bir araya getiren yapılar devreye girer.
Bankanın fon kaynağı tarafında ise mudaraba belirleyicidir. Katılma hesaplarında toplanan fonlar, mudaraba ilişkisi içinde değerlendirilir ve kâr, paylaşım oranlarına göre dağıtılır. Bazı katılım bankaları, belirli projelere tahsis edilmiş kâr-zarar ortaklığı esaslı hesaplarla müşaraka mantığını da müşterilerine açar.
Bu ürünlerin faizsiz finans ilkelerine uygunluğu, Türkiye'de sektör genelinde standart belirleyen danışma kurulu ve her bankanın kendi danışma komitesi tarafından gözetilir.
Sukuk, klasik bir tahvil gibi yalnızca bir borcu değil, bir varlık, proje ya da iş üzerindeki hakkı temsil eder. Türkiye'de bu araçlar "kira sertifikası" adıyla, varlık kiralama şirketleri aracılığıyla ve SPK düzenlemeleri çerçevesinde ihraç edilir. Hazine de düzenli olarak kira sertifikası ihracı yapar. Konuya ayrıntılı bakmak isteyenler Kira Sertifikası (Sukuk) Nedir? yazımıza göz atabilir.
Kira sertifikalarının farklı türleri, bu yazıda ele aldığımız modellerle doğrudan bağlantılıdır:
Katılım fonları, portföylerini kira sertifikaları, katılma hesapları, Borsa İstanbul'un katılım endekslerinde yer alan hisseler ve altın gibi faizsiz finans ilkeleriyle uyumlu araçlardan oluşturan yatırım fonlarıdır. Bu fonlar, portföy yapılarının ilkelere uygunluğuna dair bir danışmandan uygunluk görüşü, yani icazet alır. Daha fazla bilgi için Katılım Fonları Nedir? yazımızı okuyabilirsiniz.
Buradaki ilişkiye ekonomik açıdan bakıldığında mudarabayı andıran bir tablo görürüz. Yatırımcılar sermayeyi koyar, profesyonel portföy yöneticisi bilgisi ve uzmanlığıyla bu sermayeyi değerlendirir, sonuç ise yatırımcının getirisine yansır. Ancak hukuki ve teknik açıdan yöneticinin genellikle bir yönetim ücreti alması, bu ilişkiyi klasik mudarabadan çok ücretli vekalete yaklaştırır. Bu ayrımı bilmek, fon masraflarını ve getiri dağılımını değerlendirirken yatırımcıya netlik kazandırır.
Faizsiz finansın ortaklık modellerinin bankacılıkta karşılaştığı zorlukları hatırlayın: bilgi asimetrisi, izleme maliyeti ve dalgalı getiriler. İlginç olan şu ki, girişim sermayesi ve gayrimenkul yatırım fonları tam da bu zorlukları yönetmek üzere tasarlanmış yapılardır. Bu yüzden müşaraka ve mudarabanın ruhu, bu fon türlerinde kendine oldukça doğal bir yer bulur.
Bir girişim sermayesi yatırım fonu, bir girişime borç vermez; o girişimin hissesini alarak ortağı olur. Fonun kazancı, faiz ya da sabit bir getiri olarak değil, girişimin büyümesi ve ileride gerçekleşecek bir çıkış (exit) ile elde edilir. Girişim başarısız olursa fonun yatırımı da değer kaybeder. Kazanç ve risk aynı kaderi paylaşır; müşarakanın temel ilkesi tam olarak budur.
Aynı yapıda mudarabanın izleri de görülür. Kurucu ekip, şirkete çoğu zaman sınırlı sermaye ama yoğun bir emek, uzmanlık ve vizyon katar. Fon ise büyümenin ihtiyaç duyduğu sermayeyi sağlar. Bu tablo, sermayesi olan tüccar ile yola çıkmaya cesaret eden kervancının buluşmasını andırır. Fark, bugünkü kervanın yazılım, sağlık teknolojisi ya da yenilenebilir enerji gibi alanlarda yol almasıdır.
Burada bir noktanın altını çizmek gerekir: Her girişim sermayesi yatırımı otomatik olarak faizsiz finans ilkelerine uygun sayılmaz. Yatırım yapılan şirketin faaliyet alanı, borçluluk yapısı ve yatırım sözleşmesindeki şartlar ayrıca değerlendirilir. Örneğin faize dayalı dönüştürülebilir borç enstrümanları ya da yatırımcıya sabit getiri garanti eden hükümler, ortaklık ruhuyla çelişebilir.
Bir gayrimenkul yatırım fonu, yatırımcılardan topladığı sermayeyle konut, ofis, depo ya da ticari alan gibi taşınmazlara yatırım yapar. Fonun katılma payını alan her yatırımcı, dolaylı olarak bu portföyün bir parçasına ortak olur. Elde edilen kira geliri ve değer artışı, payları oranında yatırımcılara yansır.
Bu yapı, iki faizsiz finans unsurunu bir araya getirir. Birincisi, ortak mülkiyet üzerinden işleyen müşaraka mantığıdır. İkincisi, varlığın kiraya verilmesinden doğan icare yani kira ilişkisidir. Kazanç, paranın vadesinden değil, gerçek bir mülkün kullanımından ve değerinden doğar.
Girişim sermayesinde olduğu gibi burada da uygunluk, ayrıntılarda gizlidir. Fonun yatırım için faizli kredi kullanıp kullanmadığı, kiracıların faaliyet alanları ve gelir kaynaklarının niteliği gibi konular dikkate alınır. Bir fonun bu konudaki yaklaşımı, ihraç belgesi ve içtüzüğü gibi resmi belgelerinde yer alır.
Faizsiz finans hakkında konuşulurken bazı kalıp yargılar, gerçeklerin önüne geçebiliyor. Bu yanılgıların bir kısmı aşırı iyimserlikten, bir kısmı ise aşırı şüphecilikten besleniyor. İkisi de yatırımcıyı sağlıklı karar vermekten uzaklaştırır.
İki sistemin dışarıdan benzer rakamlar üretmesi, aynı şey oldukları anlamına gelmez. Faizsiz finansta işlemin konusu bir mal, bir kira ya da bir ortaklıktır; para kendi başına alınıp satılmaz. Murabahada borç sonradan katlanarak büyümez, müşaraka ve mudarabada ise getiri garanti edilmez. Elbette uygulamada ilkelere sadık kalmayan, şekli doğru ama özü zayıf işlemler de görülebilir. Ancak bu, modellerin kendisini değil, o uygulamaların kalitesini sorgulamayı gerektirir.
Mudarabanın doğasında sermayedarın zarara katlanması vardır. Bu, kazancın ortaklığa bağlı olmasının doğal sonucudur. Türkiye'de katılma hesaplarının belirli limitler dahilinde TMSF güvencesi kapsamında olması, sözleşmenin özündeki risk paylaşımı ilkesini ortadan kaldırmaz. Fon yatırımlarında ise böyle bir güvence bulunmaz; değer, yatırımların performansına göre artar ya da azalır.
Faizsiz finansın temel ilkeleri olan varlığa dayalılık, şeffaflık ve risk paylaşımı, inançtan bağımsız olarak pek çok yatırımcıya cazip gelir. Somut bir varlığa ya da gerçek bir işe yatırım yapma fikri, sürdürülebilir ve etik yatırım arayışındaki geniş bir kitleyle de örtüşür. Nitekim faizsiz finans ürünleri, farklı ülkelerde farklı inançlardan yatırımcılar tarafından da tercih edilmektedir.
Getiri, ürünün etiketine değil, dayandığı varlığın ve işin performansına bağlıdır. Ortaklık esaslı bir yatırım, işler iyi gittiğinde sabit getirili bir araçtan çok daha yüksek bir kazanç sağlayabilir; kötü gittiğinde ise kayıp yaşatabilir. Murabaha esaslı ürünlerde getiri daha öngörülebilirdir. Yani doğru karşılaştırma "faizli mi, faizsiz mi?" değil, "risk ve getiri profilim hangi yapıya uygun?" sorusudur.
Bir ürünün adı, tek başına uygunluk belgesi değildir. Ürünün hangi sözleşmeye dayandığı, hangi danışman ya da kuruldan icazet aldığı ve bu görüşün ne kadar güncel olduğu ayrıca incelenmelidir. Bilinçli yatırımcı, etikete değil, belgeye bakar.
Modelleri tanımak, işin teorik kısmıdır. Asıl fark, bu bilgiyi bir ürünün karşısına geçtiğinizde doğru soruları sormak için kullandığınızda ortaya çıkar. Aşağıdaki sorular, faizsiz bir finansman ya da yatırım ürününü değerlendirirken size yol gösterebilir:
Murabaha, müşaraka ve mudaraba, farklı ihtiyaçlara farklı cevaplar veren üç anahtar gibidir. Murabaha, bir mala hemen ulaşmak isteyen ama bedelini zamana yaymak zorunda olan kişinin kapısını açar. Müşaraka, sermayesini başkalarıyla birleştirip büyük bir işin ortağı olmak isteyenlere yol gösterir. Mudaraba ise parası olanla fikri ve emeği olanı aynı masaya oturtur.
Bu üç modeli birbirine bağlayan ortak payda, kazancın gerçek bir ekonomik faaliyete dayanması gerektiği fikridir. Para ancak bir ticarete, bir üretime ya da bir mülke dönüştüğünde çoğalır. Risk, onu üstlenmeye gönüllü olanlar arasında paylaşılır. Şeffaflık ise sözleşmenin vazgeçilmez bir unsuru olarak her aşamada yer alır.
Bugün sukuktan katılım fonlarına, girişim sermayesinden gayrimenkul yatırım fonlarına kadar pek çok yatırım aracı, bu kadim modellerin modern yorumları üzerinde yükseliyor. Bu modelleri tanıyan bir yatırımcı, karşısına çıkan ürünün yalnızca ne vaat ettiğini değil, o vaadin neye dayandığını da sorgulayabilir. Uzun vadede sağlıklı yatırım kararlarının temeli de tam olarak bu sorgulamadır.
Girişim sermayesi ve gayrimenkul yatırım fonlarımız hakkında daha fazla bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Faizsiz finans uygulamalarına ilişkin değerlendirmeler, farklı fıkhi görüşlere ve kurumların standartlarına göre farklılık gösterebilir. Yatırım kararlarınızı vermeden önce ilgili ürünün resmi belgelerini incelemeniz ve yetkili kuruluşlardan destek almanız önerilir.